Κάθε φθινόπωρο, σε δεκάδες ορεινά χωριά της Αρκαδίας, στήνεται το ίδιο σκηνικό: τραπέζια στην πλατεία, μουσική από ζωντανή ορχήστρα, τοπικά προϊόντα σε πάγκους φτιαγμένους πρόχειρα. Από έξω, μοιάζει με λαογραφικό θέαμα για τον περαστικό επισκέπτη. Από μέσα, είναι κάτι πολύ πιο σοβαρό: είναι η στιγμή που οι άνθρωποι ξανασμίγουν και το χωριό ξαναγίνεται κοινότητα.
Το ραντεβού που δεν χάνεται
Η Καστάνιτσα, φέτος στην 42η Γιορτή Κάστανου (24-25 Οκτωβρίου), δεν γιορτάζει απλώς το κάστανο. Γιορτάζει σαράντα δύο συνεχόμενες χρονιές που κάποιος φρόντισε να μη σβήσει το ραντεβού — και σαράντα δύο χρονιές που εκατοντάδες άνθρωποι που έχουν φύγει από το χωριό, στην Αθήνα, στη Γερμανία, όπου αλλού τους πήγε η ζωή, βρίσκουν έναν λόγο να γυρίσουν πίσω, έστω για ένα σαββατοκύριακο.
Το ίδιο συμβαίνει και στο Ροεινό, στους πρόποδες του Μαινάλου, όπου ο Σύλλογος Ροεινιωτών «Ο Παν» διοργανώνει κάθε χρόνο τη Γιορτή Μελιού και Καρυδιού. Το όνομα του συλλόγου το λέει καθαρά: δεν είναι σύλλογος του χωριού, είναι σύλλογος των Ροεινιωτών — όσων γεννήθηκαν εκεί, ζουν αλλού, και θεωρούν καθήκον τους να κρατήσουν το νήμα.
Τα μονοπάτια που δεν σβήνουν
Το ίδιο ακριβώς νήμα κρατούν και τα μονοπάτια. Πολύ πριν γίνουν προορισμός για πεζοπόρους, αυτά τα μονοπάτια ήταν οι μόνοι δρόμοι που ένωναν τα χωριά μεταξύ τους — ο δρόμος για την εκκλησία του διπλανού οικισμού, για τον μύλο, για το περιβόλι, για το σπίτι της αδερφής που παντρεύτηκε σε άλλο χωριό. Δεν χτίστηκαν για να τα διασχίσει ο τουρίστας· χτίστηκαν από ανθρώπους που είχαν να φτάσουν κάπου.
Όταν ένα μονοπάτι εγκαταλείπεται, δεν χάνεται απλώς μια όμορφη διαδρομή. Χάνεται η υλική απόδειξη ότι αυτά τα χωριά κάποτε μιλούσαν μεταξύ τους, ότι υπήρχε πηγαινέλα, γάμοι, εμπόριο, ζωή που κυκλοφορούσε ανάμεσά τους. Το να ξαναπερπατηθεί ένα τέτοιο μονοπάτι —είτε από επισκέπτη είτε από κάποιον Ροεινιώτη που γύρισε για τη γιορτή και θέλησε να ανέβει ως το παλιό σπίτι— είναι κι αυτό ένας τρόπος να μην κοπεί ο δεσμός. Το χωματόδρομο τον ξαναφτιάχνεις. Το μονοπάτι, αν δεν το περπατήσει κανείς, το ξαναχάνει το δάσος.
Δεν είναι τυχαίο που πίσω από τα μονοπάτια της Αρκαδίας στέκονται πάντα άνθρωποι, όχι υπηρεσίες. Η ΚοινΣΕΠ Μαίναλον συντηρεί εθελοντικά τη σήμανση του Menalon Trail από την ημέρα των εγκαινίων του, τον Μάιο του 2015, μέχρι σήμερα — χάρη σε αυτήν παραμένει ένα από τα καλύτερα σηματοδοτημένα μονοπάτια στην Ελλάδα, το πρώτο ελληνικό μονοπάτι πιστοποιημένο από την Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Πεζοπορίας. Στη Μεγαλόπολη και στο Λύκαιο Όρος, οι Φίλοι του Παρράσιου Πάρκου δουλεύουν εδώ και χρόνια για να ξαναχαραχτεί ένα ολόκληρο δίκτυο μονοπατιών γύρω από τα ιερά της αρχαίας Αρκαδίας —τον ναό του Επικούριου Απόλλωνα, το ιερό του Λυκαίου Δία, το στάδιο των Λύκαιων αγώνων— εκδίδοντας μαζί με το topoguide πλήρη οδηγό οκτώ σταθμών των Αρκαδικών Μονοπατιών και των Apollo Trails. Και στα Άνω Δολιανά, η ΚοινΣΕΠ «Πέντε» επιχειρεί το ίδιο εγχείρημα στη δική της γωνιά του τόπου. Στην Καρύταινα, η Στεφανία και οι εθελοντές της κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα με τα δικά τους χέρια — καθαρίζουν, σηματοδοτούν, ξανανοίγουν μονοπάτια που χωρίς αυτούς θα τα είχε καταπιεί το χόρτο.
Καμία από αυτές τις πρωτοβουλίες δεν περιμένει εντολή από κάπου αλλού. Είναι τοπικός κόσμος που αποφάσισε ότι το μονοπάτι δεν πρέπει να χαθεί — ακριβώς η ίδια απόφαση που παίρνει κάθε χρόνο και ο Σύλλογος Ροεινιωτών για τη γιορτή τους.
Έτσι, οι γιορτές και τα μονοπάτια δεν είναι δύο ξεχωριστές ιστορίες του φθινοπώρου — είναι η ίδια ιστορία, ειπωμένη με δύο τρόπους: η μία με τραπέζια και μουσική, η άλλη σιωπηλά, βήμα-βήμα, μέσα στο δάσος.
Γιατί δεν είναι απλώς παράδοση
Είναι εύκολο να δει κανείς αυτές τις γιορτές ως νοσταλγικό φολκλόρ — κάτι συμπαθητικό αλλά χωρίς ουσιαστικό βάρος. Είναι λάθος. Σε μια περιοχή όπου ο μόνιμος πληθυσμός των ορεινών χωριών μικραίνει χρόνο με τον χρόνο, μια γιορτή σαν αυτές δεν είναι διακόσμηση — είναι υποδομή. Είναι ο μηχανισμός που κρατάει ζωντανό τον δεσμό ανάμεσα σε έναν τόπο και στους ανθρώπους του, ακόμα κι όταν αυτοί οι άνθρωποι δεν ζουν πια εκεί.
Χωρίς αυτό το ετήσιο ραντεβού, η απόσταση θα γινόταν σιγά-σιγά μόνιμη. Το σπίτι της γιαγιάς θα έμενε κλειστό όλο τον χρόνο, όχι μόνο τους χειμωνιάτικους μήνες. Τα παιδιά των παιδιών δεν θα ήξεραν καν πού βρίσκεται το χωριό του παππού τους. Η γιορτή είναι αυτό που κόβει αυτόν τον φαύλο κύκλο, έστω για δύο μέρες τον χρόνο: υπενθυμίζει σε όλους —σε αυτούς που έμειναν και σε αυτούς που έφυγαν— ότι ο τόπος υπάρχει ακόμα, περιμένει, και αξίζει την επιστροφή.
Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα των ορεινών χωριών της Αρκαδίας φέτος το φθινόπωρο. Όχι το κάστανο ή το μέλι. Το αν θα κρατηθεί ζωντανό το νήμα για μία ακόμα χρονιά.
Αρκαδία Hospitality Network